ARBEIT MACHT FREI : sinister , misleidend en cynisch , maar tevens berucht en iconisch opschrift , dat om de gevangenen te kwellen , werd aangebracht aan de ingangspoort van verschillende Duits KZ . Met deze loze belofte maakten de nazi’s hun gevangenen wijs dat ze door het verrichten van arbeid (en massaheropvoeding) , hun “schuld” tov. de Duitse samenleving konden afbetalen . De spreuk werd voor het eerst aangebracht op de ingangspoort van het KZ van Dachau in 1936 . De concentratiekampen van Auschwitz , Sachsenhausen en Flossenbürg en het getto van Theresienstadt zouden daarna de leuze ook in gebruik nemen . Volgens het nazikampreglement kon men in theorie uit een KZ vrijkomen als men , na zijn heropvoedingsperiode in een kamp voldeed aan de normen van : gehoorzaamheid , ijver , eerlijkheid , orde , netheid , nuchterheid , waarachtigheid , opofferingszin en liefde voor het Duitse vaderland . Bij het vrijkomen werden de gelukkigen verplicht een verklaring te ondertekenen , waarin ze bevestigden over hun ervaringen in het kamp en over wat ze er gezien hadden , niets aan de buitenwereld bekend te maken . Bovendien moesten ze zich regelmatig laten registreren bij een Gestapohoofdkwartier in de omgeving van hun woonplaats .

Uithangbord in een KZ met de vermelding van de voorwaarden tot een eventuele vrijlating .

NB 1 : in Auschwitz I pleegde , de Poolse gevangene en ijzersmid Jan Liwacz (1898-1980) , die de opdracht kreeg van de SS om het opschrift te maken , een kleine verzetsdaad door de letter “B” in de leuze , ondersteboven te plaatsen . Volgens onderzoekers en historici zou heel dit verhaal op een mythe berusten .

NB 2 : op de ingang van het KZ van Buchenwald stond de spreuk “Jedem das seine” ( = ieder het zijne).
NB 3 : in 2009 stalen Zweedse neonazi’s het opschrift van het KZ van Auschwitz I , maar het werd vlug daarna (maar wel beschadigd ) terug gevonden . In 2014 verdween de “Arbeit macht frei”-leuze van het KZ van Dachau , en werd in 2016 in Bergen (Noorwegen) terug gevonden.

.